Przedstawiamy krótki opis pierwszych kroków, jakie należy podjąć w celu rozpoczęcia pracy z programem. 1.…
Jak zakończyć umowę o pracę? Rodzaje umów i tryby rozwiązania
Data ostatniej edycji: 2026-02-23 Data dodania: 2025-12-18
Aby zrozumieć zasady zakończenia współpracy między pracodawcą a pracownikiem, warto najpierw przypomnieć sobie, jakie rodzaje umów o pracę przewiduje Kodeks pracy i jakie mają one przeznaczenie. Dopiero na tym tle możliwe jest pełne wyjaśnienie, dlaczego poszczególne tryby rozwiązania umowy różnią się między sobą.
Rodzaje umów o pracę – omówienie
Kodeks pracy przewiduje trzy podstawowe rodzaje umów o pracę. Są to: umowa na okres próbny, umowa na czas określony oraz umowa na czas nieokreślony. W ramach umowy na czas określony funkcjonuje także szczególna odmiana – umowa na zastępstwo. Każda z tych umów ma inny cel, okres obowiązywania i zasady związane z jej rozwiązaniem.
Umowy dzielimy na terminowe i bezterminowe. Do umów terminowych należą: umowa na okres próbny, na czas określony oraz na zastępstwo. Jedyną umową bezterminową jest umowa na czas nieokreślony.
Przy zawieraniu umowy strony powinny wskazać jej rodzaj. Jeśli tego nie zrobią, a okoliczności nie wskazują wyraźnie na inny typ, prawo uznaje, że umowa została zawarta na czas nieokreślony.
Pamiętaj!
Młodociani, którzy nie mają jeszcze kwalifikacji zawodowych, mogą pracować wyłącznie na podstawie umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego. Wynika to z art. 191 Kodeksu pracy.
Charakterystyka poszczególnych typów umów o pracę
- Umowa o pracę na okres próbny– Służy sprawdzeniu umiejętności pracownika i tego, czy nadaje się do pracy na danym stanowisku. Może trwać maksymalnie 3 miesiące. Pracownik może korzystać z uprawnień pracowniczych, takich jak prawo do urlopu czy zwolnienia chorobowego.
- Umowa o pracę na czas określony– Obowiązuje przez wskazany okres i rozwiązuje się z upływem ustalonej daty. Jest ograniczona limitem 3 umów i łącznym czasem trwania 33 miesięcy. Daje pracownikowi pełnię uprawnień wynikających z Kodeksu pracy.
- Umowa o pracę na zastępstwo– Zawierana jest na czas usprawiedliwionej nieobecności innego pracownika, np. w trakcie jego choroby lub urlopu. Nie podlega limitowi liczby umów ani maksymalnego czasu trwania. Kończy się po powrocie zastępowanego pracownika.
- Umowa o pracę na czas nieokreślony– Nie ma ustalonej daty zakończenia. Zapewnia najsilniejszą ochronę trwałości zatrudnienia. Pracownik korzysta ze wszystkich praw pracowniczych, a pracodawca ma ograniczoną możliwość rozwiązania takiej umowy.
Skoro uporządkowaliśmy już rodzaje umów, możemy przejść do kluczowej części artykułu – sposobów ich zakończenia.
Sposoby rozwiązania umowy o pracę – wprowadzenie
Każda umowa o pracę może zostać zakończona z inicjatywy pracodawcy lub pracownika. Przepisy przewidują kilka trybów rozwiązania stosunku pracy. Każdy z nich wywołuje inne skutki prawne i nakłada na strony inne obowiązki.
Kodeks pracy wyróżnia pięć sposobów zakończenia współpracy:
- rozwiązanie umowy na mocy porozumienia stron,
- rozwiązanie umowy za wypowiedzeniem,
- rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia,
- rozwiązanie umowy z upływem czasu, na który została zawarta,
- wygaśnięcie stosunku pracy.
Wybór właściwego trybu zależy przede wszystkim od rodzaju umowy oraz przyczyny, z powodu której jedna ze stron chce zakończyć współpracę. W wielu sytuacjach dostępnych jest kilka możliwych rozwiązań. Rolą pracodawcy jest ustalić, które z nich można zastosować zgodnie z przepisami.
Przykładowo, jeśli pracownik nie spełnia oczekiwań, możemy zakończyć współpracę za porozumieniem stron, za wypowiedzeniem albo zaczekać na koniec umowy – jeśli jest to umowa na okres próbny lub czas określony. Nie możemy natomiast zastosować trybu bez wypowiedzenia.
Przepisy zabraniają rozwiązania umowy z powodu korzystania przez pracownika z określonych praw, takich jak wniosek o zmianę warunków pracy na bardziej przewidywalne, udział w szkoleniach czy równoległe zatrudnienie u innego pracodawcy. Jeżeli zdecydujemy się wypowiedzieć umowę, musimy być w stanie udowodnić, że kierujemy się innymi, obiektywnymi przyczynami.
Z kolei w sytuacjach ciężkiego naruszenia obowiązków pracowniczych – np. stawienia się do pracy pod wpływem alkoholu czy bardzo długiej nieobecności spowodowanej chorobą – możliwe jest rozwiązanie umowy nawet bez wypowiedzenia. Wciąż jednak możemy też wybrać rozwiązanie za porozumieniem stron albo za wypowiedzeniem, jeśli uznamy je za właściwe.
Rozwiązanie umowy o pracę na mocy porozumienia stron
Rozwiązanie umowy za porozumieniem stron to najbardziej elastyczny i polubowny sposób zakończenia współpracy. Dochodzi do niego wtedy, gdy zarówno pracownik, jak i pracodawca wyrażają zgodę na rozwiązanie umowy w ustalonym terminie. Nie ma znaczenia, która ze stron zaproponowała takie zakończenie współpracy.
W tym trybie możemy rozwiązać każdy rodzaj umowy o pracę, niezależnie od tego, czy jest to umowa na okres próbny, czas określony czy czas nieokreślony. Porozumienie można podpisać w dowolnym momencie. Może to być także czas, w którym pracownik przebywa na urlopie, zwolnieniu lekarskim, w okresie ochrony przedemerytalnej, a nawet w ciąży. Tryb ten nie podlega bowiem szczególnym ograniczeniom ochronnym.
Ważne!
Choć przepisy nie wymagają formy pisemnej, dokument porozumienia powinien być sporządzony na piśmie. Taka forma chroni obie strony i pozwala uniknąć wątpliwości co do ustaleń. Każda ze stron powinna otrzymać swój egzemplarz.
Jeśli strony nie wskażą w porozumieniu daty zakończenia współpracy, umowa rozwiązuje się w dniu zawarcia porozumienia. Niedopuszczalne jest natomiast wręczanie pracownikowi dokumentu bez wypełnionej daty – pracodawca nie może później samodzielnie dopisać dowolnego terminu.
W treści porozumienia można również uregulować inne kwestie związane z zakończeniem zatrudnienia, na przykład:
- sposób rozliczenia urlopu wypoczynkowego,
- zwrot sprzętu służbowego,
- terminy i zasady wypłaty wynagrodzenia oraz dodatkowych świadczeń,
- rozliczenie umów, takich jak zakaz konkurencji czy umowa szkoleniowa.
Ważne jest także to, że pracodawca może przyjąć wniosek pracownika o zmianę trybu rozwiązania umowy – na przykład zastąpić wypowiedzenie rozwiązaniem za porozumieniem stron.
Ochrona pracownika przy rozwiązaniu za porozumieniem stron
W porozumieniu zakłada się, że obie strony chcą zakończyć współpracę. Dlatego pracownik nie ma możliwości odwołania się do sądu pracy wyłącznie z tego powodu, że zmienił zdanie.
Są jednak sytuacje wyjątkowe. Sąd Najwyższy potwierdził, że pracownik może uchylić się od skutków złożonego oświadczenia w dwóch przypadkach:
- gdy pracownica nie wiedziała, że jest w ciąży (wyrok SN z 19.03.2002 r., I PKN 156/01),
- gdy pracodawca wywołał presję lub próbował wymusić zgodę na podpisanie porozumienia, np. grożąc natychmiastowym zwolnieniem (wyrok SN z 22.01.2004 r., I PK 199/03).
Po omówieniu najbardziej elastycznego trybu rozwiązania umowy, przejdźmy do sposobu znacznie bardziej sformalizowanego, czyli wypowiedzenia.
Autor: Agnieszka Fida
specjalista ds. księgowości
Niniejsze materiały zawierają poglądy autorów i nie stanowią czynności doradztwa księgowego i
podatkowego.
Formsoft spółka z ograniczoną odpowiedzialnością nie ponosi odpowiedzialności za skutki decyzji
podejmowanych
na postawie informacji zawartych w materiałach publikowanych na naszej stronie.
W tych kwestiach należy zasięgnąć informacji u doradcy podatkowego, w oddziale ZUS,
bądź w Krajowej Informacji Podatkowej.
